Trí tuệ nhân tạo và sự lựa chọn của con người trong thời đại mới

Nhân loại đang bước vào một giai đoạn phát triển chưa từng có trong lịch sử. Nếu như trước đây, trí tuệ nhân tạo chỉ xuất hiện trong những bộ phim khoa học viễn tưởng hoặc những công trình nghiên cứu chuyên sâu, thì ngày nay, AI đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống. Trí tuệ nhân tạo hiện diện trong điện thoại thông minh, trong lớp học, bệnh viện, nhà máy, doanh nghiệp và cả những phương tiện giao thông tự động. Sự phát triển nhanh chóng ấy đặt ra một câu hỏi quan trọng: trước những thay đổi mạnh mẽ do AI tạo ra, con người sẽ lựa chọn đứng bên ngoài quan sát hay chủ động học tập, làm chủ và kiến tạo tương lai?

Ngày 1 tháng 8 năm 2025, Trường Đại học Hùng Vương TP.HCM chính thức công bố mở ngành đào tạo Trí tuệ nhân tạo. Đây không chỉ là một dấu mốc của nhà trường mà còn phản ánh xu hướng tất yếu của nền giáo dục trong thời đại công nghệ số. Khi AI ngày càng tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực, việc đào tạo nguồn nhân lực có kiến thức, kỹ năng và tư duy sáng tạo về trí tuệ nhân tạo trở thành yêu cầu cấp thiết. Mở ngành AI vì thế không đơn thuần là mở thêm một chương trình đào tạo, mà còn là sự chuẩn bị lâu dài cho tương lai của người học và của xã hội.

Trước hết, cần khẳng định rằng AI đang làm thay đổi cách con người học tập và tiếp cận tri thức. Người học ngày nay có thể sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo để tìm kiếm thông tin, phân tích dữ liệu, luyện ngoại ngữ, thiết kế sản phẩm, lập trình hoặc mô phỏng các tình huống thực tế. Những nội dung từng cần nhiều giờ tra cứu có thể được tổng hợp trong thời gian ngắn. Những bài học vốn khô khan cũng có thể trở nên trực quan và sinh động hơn nhờ công nghệ mô phỏng. AI còn có khả năng cá nhân hóa quá trình học tập, giúp mỗi người lựa chọn nội dung và tốc độ học phù hợp với năng lực của mình.

Tuy nhiên, AI không thể thay thế hoàn toàn vai trò của người học. Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi con người biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, tư duy độc lập và sử dụng công cụ một cách có trách nhiệm. Nếu quá phụ thuộc vào AI, người học có thể trở nên thụ động, mất dần khả năng suy luận, sáng tạo và giải quyết vấn đề. Vì vậy, học trong thời đại AI không chỉ là học cách sử dụng công nghệ, mà còn phải học cách suy nghĩ, phản biện và làm chủ công nghệ.

Không chỉ tác động đến giáo dục, AI còn đang thay đổi sâu sắc thị trường lao động. Trong các nhà máy, robot thông minh có thể thực hiện những công việc lặp lại với độ chính xác cao. Trong lĩnh vực y tế, AI hỗ trợ phân tích hình ảnh, phát hiện dấu hiệu bất thường và giúp bác sĩ tham khảo trong quá trình chẩn đoán. Trong kinh doanh, AI giúp dự báo nhu cầu, chăm sóc khách hàng và phân tích hành vi người tiêu dùng. Trong giao thông, AI được ứng dụng vào các hệ thống định vị, điều khiển và phương tiện tự hành.

Sự phát triển ấy vừa mở ra cơ hội, vừa tạo nên những thách thức lớn. Một số công việc truyền thống có thể bị thu hẹp hoặc thay thế. Ngược lại, nhiều nghề nghiệp mới cũng đang xuất hiện như kỹ sư AI, chuyên gia dữ liệu, chuyên gia thị giác máy tính, kỹ sư robot, chuyên gia đạo đức công nghệ hay nhà phát triển các hệ thống tự động. Điều này cho thấy AI không chỉ lấy đi việc làm mà còn làm thay đổi bản chất của việc làm. Những người biết thích nghi, có kiến thức chuyên môn và khả năng sử dụng công nghệ sẽ có nhiều cơ hội phát triển. Ngược lại, những người không chịu học hỏi có nguy cơ bị bỏ lại phía sau.

Chính vì vậy, câu hỏi quan trọng ngày nay không còn là “AI có thay đổi thế giới hay không?”, bởi sự thay đổi ấy đã và đang diễn ra từng ngày. Câu hỏi đúng phải là: “Chúng ta sẽ đứng ở đâu trong sự thay đổi đó?”. Con người có thể lựa chọn đứng ngoài, lo lắng và thụ động quan sát. Nhưng con người cũng có thể chủ động bước vào, học để hiểu, nghiên cứu để làm chủ và sáng tạo để kiến tạo tương lai.

Đối với người trẻ, thái độ đúng đắn trước AI không phải là sợ hãi cũng không phải là tuyệt đối hóa công nghệ. Điều cần thiết là giữ tinh thần cởi mở, ham học hỏi và dám thử nghiệm. Một hành trình lớn có thể bắt đầu từ một câu hỏi nhỏ, một dòng code đầu tiên, một mô hình chưa hoàn thiện hoặc một lần thử nghiệm thất bại. Trong nghiên cứu khoa học và sáng tạo công nghệ, thất bại không phải là điểm kết thúc. Mỗi lần thất bại đều cung cấp thêm dữ liệu, kinh nghiệm và hướng đi mới.

Bên cạnh năng lực chuyên môn, người học AI còn cần được trang bị trách nhiệm đạo đức. Trí tuệ nhân tạo có thể mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng có thể bị sử dụng để tạo ra thông tin sai lệch, xâm phạm quyền riêng tư, gian lận hoặc gây ra những hậu quả tiêu cực cho cộng đồng. Vì thế, người làm công nghệ không chỉ cần giỏi về kỹ thuật mà còn phải biết tôn trọng con người, bảo vệ dữ liệu và cân nhắc những tác động xã hội từ sản phẩm mình tạo ra. Công nghệ càng phát triển, trách nhiệm của con người càng phải lớn.

Việc xây dựng môi trường học tập, nghiên cứu và thực hành về AI, Robotics và công nghệ tiên tiến vì vậy có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Người học cần có không gian để biến kiến thức lý thuyết thành sản phẩm thực tế, từ việc lập trình một hệ thống đơn giản, xây dựng mô hình robot cho đến phát triển các ứng dụng trí tuệ nhân tạo phục vụ đời sống. Phòng LAB không chỉ là nơi đặt máy móc hay thiết bị. Đó còn là nơi những ý tưởng được thử nghiệm, những sai sót được sửa chữa và những sản phẩm đầu tiên được hình thành.

Tương lai của trí tuệ nhân tạo không chỉ được viết nên bởi những tập đoàn công nghệ lớn hay những nhà khoa học nổi tiếng. Tương lai ấy còn được tạo ra bởi những sinh viên hôm nay, những người dám đặt câu hỏi, dám học điều mới và dám biến ý tưởng thành hành động. Mỗi người trẻ đều có thể góp phần vào tiến trình phát triển của AI, dù bắt đầu từ một dự án nhỏ hay một sản phẩm còn chưa hoàn chỉnh.

Trí tuệ nhân tạo đang tiến về phía trước và sẽ tiếp tục thay đổi thế giới. Con người không thể ngăn cản sự phát triển ấy, nhưng hoàn toàn có thể lựa chọn cách mình bước vào tương lai. Thay vì chỉ đứng ngoài quan sát, mỗi người cần chủ động trang bị tri thức, kỹ năng và bản lĩnh để làm chủ công nghệ. Khi con người biết sử dụng AI bằng trí tuệ, trách nhiệm và lòng nhân văn, trí tuệ nhân tạo sẽ không phải là mối đe dọa, mà sẽ trở thành công cụ mạnh mẽ giúp con người giải quyết những vấn đề lớn của xã hội.

Bởi vậy, trong thời đại AI, điều quan trọng nhất không chỉ là máy móc có thể thông minh đến đâu, mà là con người sẽ sử dụng sự thông minh ấy như thế nào. Tương lai không tự nhiên xuất hiện. Tương lai được tạo nên bởi những người dám học, dám thử, dám sáng tạo và dám chịu trách nhiệm với những điều mình làm ra.